برنامه آتلیه طرح 5

شرح موضوع پروژه

آپارتمان‌نشینی را می‌توان از مهم‌ترین تحولات در فرآیند اسکان بشر در شهرها دانست که به فرم غالب مسکن شهری در دوران معاصر تبدیل شده است. مجموعه‌های مسکونی که زمانی قرار بود با قرارگیری در میان فضاهای سبز و زیبا و کم تراکم، اجتماعات الگویی را ایجاد کنند، به‌تدریج به مجتمع‌های آپارتمانی با تراکم بسیار بالا تبدیل گردیدند. پیشرفت‌های صنعتی، ازدیاد جمعیت، تولید شیوه‌های معماری نوین و مفهوم توسعه عمودی نیروهایی بودند که سیر تحول این مجتمع‌ها به اشکال امروزی را تحت تأثیر قراردادند. در ایران نیز همگام با روند رشد شهرنشینی فزاینده، سیاست تولید مسکن انبوه در قالب مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از راه‌های پاسخ به نیاز مسکن به‌سرعت گسترش یافته است. ایجاد کوی‌های مسکونی برای رفع نیاز مسکن نیازمندان، احداث مجتمع‌های مسکونی کوتاه و بلندمرتبه در مقیاس‌های کوچک و بزرگ، ازجمله اقدامات ایجاد مجتمع‌های مسکونی بوده‌اند.

مسکن شهری را می‌توان به‌طورکلی به دو الگوی تک خانواری و آپارتمانی تقسیم کرد. آپارتمان‌ها را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم نمود که در آن، ساختمان‌های متعارف یا کوتاه مرتبه تا 8 طبقه و بیش از آن بلندمرتبه یا برج نامیده می‌شوند[1]. مجتمع‌های مسکونی را نیز می‌توان شامل تعدادی بلوک ساختمانی در نظر گرفت که می‌تواند شامل گونه‌های مختلف مسکن (تک خانواری، آپارتمان‌های کوتاه و بلندمرتبه) باشد. در این مجتمع‌ها، بلوک‌های آپارتمانی در یک قطعه زمین و بر اساس طرحی پیش اندیشیده شده قرار می‌گیرند. بلوک‌ها می‌توانند در اشکال مختلفی یا یکدیگر ترکیب شوند و فضای باز در ارتباطی معنی‌دار با ساختمان‌ها قرار گیرد. از خصوصیات دیگر مجتمع‌های مسکونی می‌توان به حریم و محدوده مشخص تفکیک‌شده آن‌ها از بافت پیرامون شهری اشاره کرد که در برخی موارد می‌تواند آن‌ها را به‌صورت جزیره‌ای کالبدی-اجتماعی در شهر مشخص گرداند[2].

منشأ مجتمع‌های مسکونی به فرم امروزی را می‌توان در دوران پس از انقلاب صنعتی یافت. در نیمه دوم قرن نوزدهم، از دست رفتن سلامت و بهداشت و بحران‌های مداوم و برخوردهای اجتماعی فراوان، متفکرین اجتماعی را وادار به اندیشیدن برای انتظام بخشی به وضعیت نامطلوب شهرها نمود. به عقیده این افراد، ایجاد تغییر و رسیدن به نظمی جدید در مقابل هرج‌ومرج موجود بر اساس شرایط جدید اجتماعی-اقتصادی ضروری بود و برای ایجاد این تغییر، تئوری‌های این افراد بر مبنای نظم دادن به اسکان افراد به‌عنوان مهم‌ترین اصل موردتوجه قرار گرفت. در این راستا، تفکر ایجاد چندین کانون یا اجتماعات الگو که هدف اصلی آن‌ها تأمین بهداشت، سادگی، سلامت و ایمنی برای ساکنان بود، موردتوجه قرار گرفت[3]. در سال‌های اولیه قرن بیستم گروهی از متفکران اروپایی تلاش کردند مسائل شهری را بدون احتیاج به تغییرات اساسی اجتماعی حل نمایند. در کنار انتشار اثر هاوارد در مورد باغشهرها، تونی گارنیه شروع به مطالعه ایده شهر صنعتی نمود. نکته قابل‌توجه در مورد الگوی مسکن شهر صنعتی گارنیه، پیش‌بینی بلوک‌های آپارتمانی مجهز به خدمات عمومی بود که منعکس‌کننده نظریه «مجتمع‌های مسکونی مجهز به خدمات عمومی اولیه» است. علاوه بر این، تفکرات لوکوربوزیه نیز تأثیر فراوانی بر تکامل مجتمع‌های مسکونی گذارده است. به عقیده او، الگوی مسکن کم طبقه که به معنی زندگی در خانه و زمین شخصی بود باعث هدر رفتن زمین می‌شد، درحالی‌که زندگی در ساختمان‌های بلندمرتبه‌ای که در میان فضای سبز پراکنده‌شده‌اند، راه‌حلی کاراتر و بهتر در برنامه‌ریزی کاربری زمین می‌باشد[4]. حرکت دیگری که در آغاز قرن بیستم گسترش پیدا کرد، خانه‌سازی برای گروه‌های کم‌درآمد اجتماعی به‌صورت کوی‌های مسکونی است. در این الگو برخلاف شکل‌گیری سنتی ساختمان‌ها در کنار خیابان، بلوک‌های ساختمانی به‌صورت عمود بر راستای خیابان‌ها قرار می‌گرفتند. این گرایش یعنی «استقرار منطقی بناها» بر پایه نظریات شهرسازی، علاوه بر تأمین محیط آرام، سعی در تأمین نور و تهویه مناسب ساختمان‌ها از طریق احداث آن‌ها در ردیف‌های موازی و تأمین فضای باز و وسیع در بین بلوک‌های ساختمانی داشت. در کنار این نظریات، در آمریکا از نخستین سال‌های قرن بیستم لارنس پری مشغول فعالیت روی مسائل واحدهایی متشکل از خانه‌ها و تسهیلات خدماتی آن‌ها بود. وی نظریات خود را در سال 1923 تحت عنوان «واحدهای همسایگی» منتشر نمود که لارنس اشتاین و هنری رایت آن را در رادبرن نیوجرسی آمریکا اجرا نمودند[5]. بعد از جنگ جهانی دوم، نیازهای فوری سال‌های بعد از جنگ و توسعه تکنولوژی در اروپا منجر به آن شد که فرصت تعمق و بررسی دقیق در الگوی مسکن مناسب شهری وجود نداشته باشد. در این میان، اختصاص زمین به فضای باز و سبز و تأمین خدمات کافی برای ساکنان مجموعه‌های آپارتمانی کاهش یافت و احداث مساکن بلندمرتبه با حداکثر تراکم شدت گرفت. در دهه 1970 با افول مکتب مدرنیسم، سبک جدیدی در شهرسازی و معماری ایجاد گردید که نقطه اوج این تفکرات نو در بیانیه کنگره جهانی معماران در سال 1976 در ونکوور کانادا منعکس شد که برخلاف منشور آتن با اختصاص دادن محور کار خود به طراحی مسکن و فضای باز به موارد ذیل اتکا نمود:

  • بایستی با ارتفاع کم تراکم بالا به وجود آورد؛
  • بایستی در طراحی مسکن به تأمین فضای باز و سبز مناسب و مطلوب اهمیت بیشتری داد[6].

با پیدایش مفهوم توسعه پایدار و شهر پایدار، امروزه نظریاتی نظیر شهر فشرده، سیاست‌های تحکیم شهری و عدم تمرکز در کنار رویکردهایی نظیر ایجاد واحدهای همسایگی مطرح گردیدند؛ به‌طوری‌که در عصر حاضر، توسعه مسکونی در شهرها به معنای ایجاد محیطی مناسب برای سکونت بوده و دیگر به مفهوم تولید سقف و سرپناه نیست[7].

 

 

راهبرد پروژه

هر طرحي در ابتداي فرآيند طراحي، نيازمند مطالعات پایه‌ای متعددي است. این مطالعات از امکان‌سنجی اولیه تا بررسی خصوصیات مؤثر بر طرح را شامل شده و عموماً مسائل پیچیده و گسترده‌ای را در برمی‌گیرد. پس‌ از آن بر اساس داده‌‌های جمع‌آوری‌شده و تحلیل آن، روند طراحی برمبنای فرآیند طراحی ادامه می‌یابد.

  • مرحله مطالعات و تحلیل موضوع (هفته 1-5)
  • شروع فرآیند طراحی، ارائه کانسپت و ایده اولیه (هفته 6-8)
  • توسعه طرح (هفته 9-12)
  • تکمیل مدارک نهایی (هفته 13-16)

شرح پروژه

مساحت کل سایت ..... متر مربع بوده که سطح اشغال مجاز، معادل حداقل 10 و حداکثر 35 درصد زمين موجود و تراکم حداکثر 240 درصد ( در صورت توجیه فنی امکان کاهش یا افزایش این مقدار توسط طراحان امکان‌پذیر است) و مابقی سایت باید به فضای سبز و کاربری‌های غیر مسقف اختصاص یابد. طراحی مجموعه به‌صورت بلوک‌های چند واحدی خواهد بود و تعداد واحدها در هر بلوک بستگی به دیدگاه طراح دارد. رعایت همسایگی‌ها، حریم، روابط متقابل، ورودی‌های مستقل و فضاهای مشاء بین واحدها باید موردتوجه قرار گیرد.

  • گونه‌بندی: 3 گونه مختلف واحد بر اساس تنوع مختلف خانوار طراحی خواهد شد که حداقل ابعاد 70 مترمربع و حداکثر 120 مترمربع خواهند بود. تنوع آن‌ها‌ نیز به ترتیب 35 درصد یک‌خوابه، 35 درصد دوخوابه و 30 درصد سه‌خوابه؛
  • برنامه فیزیکی: برنامه فیزیکی باید توسط هر طراح به‌صورت مجزا بر اساس نیاز ارائه گردد ولی به‌صورت کلی تأمین نیازهای اصلی مجموعه‌های مسکونی شامل فضاهای ورودی به هر بلوک و سرسراها و لابی تقسیم فضای محدود، پارکینگ ساکنین و مهمانان و فضای ارتباط با ساکنین، واحد سرایداری و نگهبانی، تأسیسات گرمایشی و سرمایشی، فضاهای ورزشی، فضای بازی کودکان، سالن اجتماعات، استخر و فضاهای خدماتی و ... باید تأمین گردد؛
  • اشتغال‌زایی: امروزه موضوع کارآفرینی و اشتغال‌زایی یکی از مهم‌ترین مشکلاتی است که اکثر کشورهای جهان حتی کشورهای توسعه‌یافته از آن رنج می‌برند. مسئله اشتغال جوانان، یکی از دغدغه‌های اصلی خانواده‌ها و دولت است؛ تصور رایج در میان مردم این است که این موضوع از وظایف دولت است، ولی درواقع کارآفرینی و اشتغال‌زایی الزاماً بر عهده دولت نیست، بلکه دولت موظف به توسعه زیرساخت‌ها و بسترسازی مناسب و باثبات در اقتصاد و دنیای کسب‌وکار هستند و وظیفه اصلی در این مورد بر دوش بخش خصوصی است. بر این مبنا در راستای ایجاد فرصت شغلی و همچنین تأمین نیازهای مجموعه، زمینه‌سازی و توسعه فضا برای راه‌اندازی کسب‌وکار باید در طرح موردتوجه قرار گیرد؛
  • حریم: در دین اسلام و فرهنگ ایرانی، خانه حریم امن خانواده به شمار می‌رود که در آیات و روایات اهل‌بیت(ع)، بر اهمیت آن تأکید شده است. در معماری گذشته ایران نیز توجه و رعایت آن به‌وضوح دیده‌شده ولی در سال‌های اخیر به دلیل ضوابط شهری و ساختمانی و نحوه تفکیک زمین‌ توسط شهرداری، رعایت و مدیریت این عامل کمرنگ‌تر از گذشته صورت می‌گیرد. با توجه به چند واحدی بودن بلوک‌ها، رعایت حریم و همسایگی‌ها مورد تأکید است؛
  • شهر: یک شهر می‌تواند به‌مثابه یک اجماع بزرگ از تقسیمات کوچک‌تری در نظر گرفته شود. ساختار کلی یک شهر را می‌توان متشکل از ساختارهای کوچک‌تر شمرد که به‌عنوان عناصر سازنده آن شهر حائز اهمیت بوده و دارای حس زندگی و پویایی در حیات شهری هست . هریک از این مجموعه‌ها همچون اجتماعاتی هستند که خود نیز از عناصر کوچک‌تر و محدودتر سازنده تشکیل‌شده‌اند. درمجموع کالبد یک شهر را می‌توان دارای تقسیمات مشخصی به نام منطقه دانست که این مناطق کالبدی نیز در ایجاد حس شهروندی تشخیص محدوده‌های شهری تأثیرگذار بوده و اجتماعات شهری را بنا می‌نهند. ازاین‌رو تأثیرات اجتماعی شهرها در کالبد هر شهر ازیک‌طرف تأثیرگذار و از طرف دیگر تأثیرپذیر می‌باشد . هر منطقه شهری (به‌مثابه یک عنصر کالبدی شهر) خود از نواحی مختلف شهری تشکیل‌شده و هر ناحیه نیز از چند برزن شهری، هر برزن از چند محله و هر محله از چند کوی و هر کوی از چند کوچه و هر کوچه از چندین واحد مسکونی تشکیل می‌شود. بدین ترتیب تقسیمات کالبدی شهرها دارای سلسله‌مراتب مشخص و معینی هستند که بر هم اثر می‌گذارند. شناخت روابط اجرای طرح در مقیاس شهری سایت و تأثیر کاربری‌ همسایگی‌های سایت در طراحی معماری باید در نظر گرفته شود؛
  • ضوابط و مقررات: ضوابط ساختمانی مجتمع‌های مسکوني،  مباحث مقررات ملی ساختمان و ضوابط شهری الزامی است؛
  • فناوری ساخت: مسائل مرتبط با استراکچر، سازه و فناوری‌های نوین ساخت موردتوجه قرار گیرد و از ارائه روش‌های سنتی و رایج پرهزینه پرهیز گردد.

موقعیت پروژه

 

منابع مطالعاتی

کتاب

  • «شهر، مسکن و مجموعه‌ها» - شهرام پوردیهیمی، انتشارات آرمانشهر، چاپ یکم، 1391
  • «معنی محیط ساخته‌شده»- اموس راپاپورت، انتشارات شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، چاپ سوم، 1392
  • «مسکن، حومه و شهر»- نوربرت شوئنوئر، انتشارات روزنه، چاپ دوم، 1389
  • «فضاهاي عمومي و زندگي جمعي»- علی غفاری، صادق سهیلی‌پور، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ یکم، 1391
  • « مفهوم سكونت (به‌سوی معماري تمثيلي) »- نوربرگ شولتز، انتشارات آگه، چاپ ششم، 1394
  • «اهل کجا هستیم (هویت بخشی به بافت های مسکونی)»- مروارید قاسمی، انتشارات روزنه، چاپ چهارم، 1397
  • «اصول طراحی عام و فراگیر مجتمع‌های مسکونی با رویکرد معماری سبز»- اسماعیل ضرغامی، درسا فتوره‌چی، انتشارات جهاد دانشگاهی، چاپ یکم، 1396
  • «مجموعه کتب عملکردهای معماری – مجتمع مسکونی» نیما طالبیان، انتشارات کتابکده کسری، چاپ هفتم، 1393
  • «انسان‌شناسی مسکن»، اموس راپاپورت، انتشارات کتابکده کسری، چاپ سوم، 1393
  • «نظریه پایداری اجتماعی و مجتمع‌های مسکونی»- اسماعیل ضرغامی، انتشارات دانشگاه شهید رجایی، چاپ یکم، 1396

مقاله

  • «ارزيابى انواع ساختمان‌هاى بلندمرتبه مسكونى از لحاظ تاثير بار سيما و منظر شهرى»- محمدمهدی عزیزی، محمدمهدی متوسلی، مديريت شهرى، شماره 30، سال 1391
  • «محدوده مجتمع‌های مسكونى و تداوم كالبدى شهر، مطالعه موردى تهران»- علیرضا عینی‌فر، انبوه‌سازان مسکن، شماره 15، سال 1384
  • «فضاهاي عمومي و عوامل موثر بر حيات جمعي»- سید عبدالهادی دانشپور، مریم چرخچیان، باغ نظر، دوره چهار شماره 7، سال 1386
  • «فضای باز مسکونی»- شهرام پوردیهیمی، صفه، شماره 36
  • «خانه‌های معاصر»- محمدرضا حائری، آبادی، شماره 38، سال 1382
  • «بازشناسی مفهوم سکونت از دیدگاه پدیدارشناسان»- هاشم هاشم‌نژاد، محمدامین شریفیان، دومین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی، سال 1384
  • «قابلیت فضاهای جمعی در مجتمع‌های مسکونی»- عبدالکریم قائدی، صفه، دوره 24 شماره 4، سال 1393
  • «بررسی تاثیر طراحی فضاهای باز مجتمع‌های مسکونی در ایجاد حس دلبستگی به مکان (نمونه مورد مطالعه: مجتمع مسکونی ششصد دستگاه در شهر مشهد)»- مسیح الله معصومی، میرخطیب اسماء، تحقیقات جغرافیایی، شماره 126
  • «بررسی رابطه بین میزان رضایت از مجتمع‌های مسکونی و تاثیر مجتمع‌های مسکونی بر روابط انسان مطالعه موردی چند مجتمع مسکونی در تهران»- حسین ذبیحی، فرح حبیب، کمال رهبری‌منش، هویت شهر، شماره 8، سال 1390
  • «اصول پايداري اجتماعي مجتمع‌های مسکوني در شهرهاي ايراني – اسلامي»- اسماعیل ضرغامی، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، دوره 1 شماره 2، سال 1389

برنامه جلسات

هفته اول

جلسه اول: آشنایی و معارفه- طرح موضوع، ارائه برنامه و روش کار

* سمینار با موضوع برنامه‌دهی و فرآیند طراحی در معماری

جلسه دوم: اسکیس کلاسی 1

هفته دوم

جلسه سوم: اسکیس کلاسی 1 – معرفی سایت و تحلیل موضوع

جلسه چهارم: اسکیس کلاسی 1- ارائه تحلیل سایت و تحلیل نمونه‌ موردی از آثار معماران مختلف با دیدگاه‌های متفاوت به معماری

هفته سوم

جلسه پنجم: اسکیس کلاسی 1- ارائه تحلیل سایت و تحلیل نمونه‌ موردی از آثار معماران مختلف با دیدگاه‌های متفاوت به معماری

* ارائه شیت تحلیل نمونه‌های موردی

جلسه ششم: تحویل اسکیس کلاسی 1

هفته چهارم

جلسه هفتم: ارائه دیدگاه‌ها، برنامه فیزیکی، دیاگرام‌های تحلیلی سایت (کار گروهی)

* سمینار نقش دیاگرام در معماری

جلسه هشتم: ارائه دیدگاه‌ها، برنامه فیزیکی، دیاگرام‌های تحلیلی سایت (کار گروهی)- اسکیس کلاسی 2

هفته پنجم

جلسه نهم: ارائه ابعاد و استانداردها و دیاگرام‌های تحلیل اقلیمی، اجتماعی و فرهنگی (کار گروهی)- اسکیس کلاسی 2

جلسه دهم: ارائه ابعاد و استانداردها و دیاگرام‌های تحلیل اقلیمی، اجتماعی و فرهنگی (کار گروهی)- اسکیس کلاسی 2

* ارائه شیت‌های تحلیلی

هفته ششم

جلسه یازدهم: ارائه ایده‌های اولیه و کانسپت- اسکیس کلاسی 2

جلسه دوازدهم: ارائه ایده‌های اولیه و کانسپت – تحویل اسکیس کلاسی 2

هفته هفتم

جلسه سیزدهم: ارائه کانسپت و ماکت‌های حجمی اولیه

جلسه چهاردهم: ارائه کانسپت و ماکت‌های حجمی اولیه- اسکیس کلاسی 3

هفته هشتم

جلسه پانزدهم: ارائه ماکت‌های حجمی و پلان‌های اولیه- اسکیس کلاسی 3

جلسه شانزدهم: ارائه ماکت‌های حجمی و پلان‌های اولیه- اسکیس کلاسی 3

هفته نهم

جلسه هفدهم: حل استراکچر، ارائه مدل سه‌بعدی حجم (تدقیق روابط حجم و پلان)- اسکیس کلاسی 3

جلسه هجدهم: حل استراکچر، ارائه مدل سه‌بعدی حجم (تدقیق روابط حجم و پلان)- تحویل اسکیس کلاسی 3

هفته دهم

جلسه نوزدهم: تدقیق مدل و روابط حجمی- پلانی

جلسه بیستم: تدقیق مدل و روابط حجمی- پلانی

هفته یازدهم

جلسه بیست و یکم: تدقیق مدل و روابط حجمی- پلانی

جلسه بیستم و دوم: تدقیق مدل و روابط حجمی- پلانی

 

هفته دوازدهم

جلسه بیست و سوم: بازنگری پلان و فرم و کلیات فضاهای داخلی در رابطه دو سویه و جمع‌بندی فرم

جلسه بیست و چهارم: بازنگری پلان و فرم و کلیات فضاهای داخلی در رابطه دو سویه و جمع‌بندی فرم

هفته سیزدهم

جلسه بیست و پنجم: تهیه نما و مقاطع و ارائه ماکت مقاطع

جلسه بیست و ششم: تهیه نما و مقاطع و ارائه ماکت مقاطع

هفته چهاردهم

جلسه بیست و هفتم: شناخت و انتخاب متریال‌ها، تکمیل نما و مقاطع

جلسه بیست و هشتم: شناخت و انتخاب متریال‌ها، تکمیل نما و مقاطع

هفته پانزدهم

جلسه بیست و نهم: طراحی سایت

جلسه سی‌ام: طراحی سایت

هفته شانزدهم

هفته سی و یکم: طراحی فضای بیرونی و ارائه پرسپکتیوهای خارجی

هفته سی و دوم: طراحی فضای بیرونی و ارائه پرسپکتیوهای خارجی

هفته هفدهم

تحویل پروژه در موقع مقرر دانشکده

 

 

 

 

 

 

 

 

[1] Chiara et al (1995), Time-saver standards for residential building types, mcGraw Hill pub, Newyork, p.656.

[2]  عینی‌فر، علیرضا (1384)، محدوده مجتمع‌های مسکونی و تداوم کالبدی شهر، مطالعه موردی تهران، فصلنامه انبوه‌سازان مسکن، سازمان ملی زمین و مسکن، شماره 15، ص 31.

[3]  شوای، فرانسوا (1384)، شهرسازی، تخیلات و واقعیات، ترجمه سید محسن حبیبی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، تهران، ص 93-96

[4] Schoenauer, Norbert (2000), 6000 Years of housing, W.W.Norton & Company, Inc, Third Edition, New York, p.475.

[5]  استروسکی، واتسلاف (1378)، شهرسازی معاصر، ترجمه لادن اعتضادی، انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم، تهران، ص 93-114.

[6]  دلال‌پورمحمدی، محمدرضا (1375)، برخی ملاحظات برنامه‌ریزی و طراحی در بافت فیزیکی مجتمع‌های مسکونی، مجموعه مقالات سومین سمینار توسعه مسکن در ایران، انتشارات سازمان ملی زمین و مسکن، چاپ اول، تهران، ص 577

[7]  عزیزی، محمدی، ملک محمدنژاد، صارم، «بررسی تطبیقی دو الگوی مجتمع‌های مسکونی»، نشریه هنرهای زیبا، شماره 32، زمستان 1386، ص 27-38